Od rombu z dziurą do telefonu w kieszeni — historia krzyżówek

21.11.2025

W 1913 roku dziennikarz z Liverpoolu narysował romb z dziurą w środku i zmienił sposób, w jaki miliony ludzi spędzają wolny czas. Jak z łamigłówki w niedzielnej gazecie narodziło się globalne zjawisko kulturowe?

Zanim powstała krzyżówka

Ludzie bawią się słowami od tysięcy lat. Już starożytni Rzymianie znali tak zwane kwadraty słowne — układanki, w których te same wyrazy można odczytać zarówno w poziomie, jak i w pionie. Najsłynniejszy z nich, kwadrat SATOR, odkryto w ruinach Pompejów¹.

W XIX-wiecznej Anglii kwadraty słowne trafiły do dziecięcych książeczek z zagadkami i stały się popularną rozrywką towarzyską. Obok nich funkcjonowały akrostychy, szarady i rebusy — zabawy słowne miały się świetnie na długo przed wynalezieniem krzyżówki w jej dzisiejszej formie².

Co ciekawe, już w 1890 roku we włoskim magazynie Il Secolo Illustrato della Domenica ukazała się łamigłówka autorstwa Giuseppe Airoldiego — siatka 4x4 z definicjami w poziomie i pionie, pod tytułem „Per passare il tempo” (żeby zabić czas). Nie zdobyła jednak szerszej popularności i na ponad dwie dekady zabawy słowne pozostały w formie znanych od wieków wariantów².

Narodziny: Nowy Jork, 1913

21 grudnia 1913 roku Arthur Wynne, dziennikarz urodzony w Liverpoolu, przygotował specjalną łamigłówkę do świątecznego wydania dodatku Fun nowojorskiej gazety New York World. Inspiracją była gra z jego dzieciństwa — „Magiczny kwadrat albo podwójny akrostych”, w którą grywał z dziadkiem³.

Diagram miał kształt rombu z pustą dziurą w środku — zupełnie niepodobny do dzisiejszych kwadratowych siatek. Zawierał 32 skrzyżowane słowa i nosił tytuł „word-cross puzzle”. Niedługo później ilustrator gazety odwrócił kolejność słów na „cross-word” — i ta wersja się przyjęła².

Wynne nie próbował opatentować swojego wynalazku. Krzyżówka pozostała formą otwartą, z której mógł korzystać każdy — co z pewnością przyczyniło się do jej błyskawicznego rozprzestrzenienia³.

Czy to na pewno Wynne był pierwszy? Historycy wskazują na wspomniany wcześniej włoski prototyp Airoldiego z 1890 roku, a także na łamigłówki z amerykańskich czasopism dla dzieci z lat 60. i 70. XIX wieku. Wynne jest jednak powszechnie uznawany za twórcę nowoczesnej formy krzyżówki — tej, która uruchomiła lawinę².

Szaleństwo lat 20.

Po publikacji w New York World krzyżówki zaczęły rozprzestrzeniać się po amerykańskich gazetach — Pittsburgh Press drukował je od 1916, Boston Globe od 1917 roku². Jednak prawdziwa eksplozja nastąpiła na początku lat 20.

W 1922 roku Nowojorska Biblioteka Publiczna zaraportowała, że „najnowszym szaleństwem, które nawiedziło biblioteki, jest krzyżówka” — bibliotekarze skarżyli się na tłumy oblegające słowniki². Dwa lata później wydawnictwo Simon & Schuster opublikowało pierwszą książkę z krzyżówkami. Był to zresztą debiut wydawniczy firmy — pomysł podsunęła ciotka jednego ze współzałożycieli. Początkowo sceptyczni wydawcy drukowali niewielki nakład, dołączając do każdego egzemplarza ołówek. W ciągu miesiąca sprzedano ponad pół miliona kopii².

Krzyżówkomania ogarnęła wszystko. Pojawiły się pończochy z motywem krzyżówkowych siatek i musicale nawiązujące do krzyżówek, a pracodawcy narzekali, że pracownicy rysują kratki zamiast pracować⁴.

Nie brakowało też krytyków. New York Times w 1924 roku nazywał krzyżówki „grzesznym marnotrawstwem czasu” i zajęciem „zupełnie jałowym”. Pewien duchowny widział w nich „przejaw dziecięcej mentalności”². W Chicago żona wniosła o rozwód, twierdząc, że mąż poświęca krzyżówkom tak dużo czasu, że nie jest w stanie pracować. Sędzia nakazał ograniczyć rozwiązywanie do trzech krzyżówek dziennie⁵.

Krzyżówki przetrwały wszystkie prognozy o „przemijającej modzie”. W 1930 roku korespondent jednej z gazet zauważył, że miliony Amerykanów szukają codziennie swojej krzyżówki równie regularnie jak prognozy pogody².

Krzyżówki podbijają Europę

Wielka Brytania była pierwszym europejskim krajem, który podchwycił krzyżówkową modę. Według badacza Tony’ego Augarde’a pierwsza brytyjska krzyżówka ukazała się w Pearson’s Magazine w lutym 1922 roku. Dwa lata później, 2 listopada 1924 roku, Sunday Express jako pierwsza brytyjska gazeta opublikowała krzyżówkę².

Brytyjczycy szybko poszli własną drogą. W połowie lat 20. Edward Powys Mathers, publikujący pod pseudonimem „Torquemada”, stworzył pierwszą krzyżówkę z wyłącznie kryptycznymi definicjami. W The Observer opublikował ich w sumie 670. Krzyżówka kryptyczna — w której każda definicja zawiera zarówno wskazówkę dosłowną, jak i element gry słownej (anagram, homofon, ukryte słowo) — stała się z czasem wizytówką brytyjskiej tradycji łamigłówkowej².

Różnice między stylem amerykańskim a brytyjskim widać już na pierwszy rzut oka. W krzyżówkach amerykańskich każda litera jest „sprawdzona” — należy zarówno do hasła poziomego, jak i pionowego. Siatka jest gęsta, z niewieloma czarnymi polami. Brytyjskie krzyżówki mają strukturę bardziej kratownicową — nawet połowa liter może nie mieć skrzyżowania, co czyni kryptyczne definicje jedyną drogą do rozwiązania².

Europa kontynentalna poszła jeszcze inną ścieżką. W Szwecji narodziła się krzyżówka skandynawska (tzw. arroword) — wariant, w którym definicje umieszczone są bezpośrednio w czarnych polach siatki, a strzałki wskazują kierunek wpisywania. Ten format stał się najpopularniejszą formą krzyżówki w wielu krajach europejskich, w tym w Polsce².

31 stycznia 1925 roku, w wieczornym wydaniu Kuriera Warszawskiego, ukazała się pierwsza polska krzyżówka. Nazwano ją „łamigłówką krzyżową”. Redakcja pod kierunkiem Karola Hoffmana obiecała nagrody dla pierwszych pięciu osób, które nadeślą poprawne rozwiązanie — prenumeratę gazety i egzemplarz Wiatru od morza Stefana Żeromskiego. „Odgadujący czasem nałamie sobie głowę porządnie” — ostrzegali żartobliwie autorzy⁶.

Tydzień później w warszawskim tygodniku Ilustracja ukazała się kolejna łamigłówka, ułożona przez szachistę Kazimierza Makarczyka. To on jako pierwszy użył słowa, które znamy dziś — „krzyżówka”³.

Nowa rozrywka przyjęła się błyskawicznie. Redaktorzy Kuriera odnotowali: „Starzy i młodzi poświęcają się namiętnie tej rozrywce. Wytworzył się istny sport układania i rozwiązywania tych zadań”⁶. Po II wojnie światowej krzyżówki zagościły w niemal każdej polskiej gazecie — od Expressu Wieczornego przez Przekrój po Angorę. W 1957 roku pojawił się dwutygodnik Rozrywka, a rok później miesięcznik Krzyżówka⁴.

Przełomowy moment nastąpił w 1987 roku, kiedy powstała Agencja Wydawnicza Technopol — dziś największe wydawnictwo szaradziarskie w Polsce. Jej pierwszy tytuł, Krzyżówka z hasłem, ukazał się jeszcze za zgodą Urzędu Kontroli Publikacji i Widowisk. W 1994 roku Technopol wprowadził serię panoramicznych — 100 Panoramicznych, 200 Panoramicznych i kolejne — która zrewolucjonizowała polski rynek krzyżówkowy. Dziś wydawnictwo publikuje 28 miesięczników redagowanych przez 141 autorów, a według badań Millward Brown 62% polskich miłośników krzyżówek rozwiązuje właśnie krzyżówki Technopolu⁷.

Polscy krzyżówkowicze wypracowali też własne preferencje. Krzyżówki panoramiczne stanowią około 60% rynku, jolki — 30%. Popularność cieszą się również wykreślanki i szyfrokrzyżówki⁸.

Krzyżówki i II wojna światowa

Pamiętacie, jak New York Times kpił z krzyżówek w 1924 roku? Cóż, wystarczyły niespełna dwie dekady, żeby gazeta zmieniła zdanie. 15 lutego 1942 roku — kilka tygodni po ataku na Pearl Harbor — NYT opublikował swoją pierwszą krzyżówkę. Redakcja uznała, że w trudnych czasach czytelnicy potrzebują chwili oderwania się od rzeczywistości. Pierwszą redaktorką działu krzyżówek została Margaret Petherbridge Farrar⁵.

Krzyżówki odegrały też nieoczekiwaną rolę w wojennym wywiadzie. W 1944 roku oficerowie alianckich służb bezpieczeństwa ze zdumieniem zauważyli, że w krzyżówkach londyńskiego Daily Telegraph pojawiają się tajne kryptonimy operacji Overlord — UTAH, OMAHA, OVERLORD, NEPTUNE. Podejrzewano szpiegostwo, lecz śledztwo wykazało, że autorem krzyżówek był Leonard Dawe, dyrektor szkoły, a kody trafiły do łamigłówek przypadkiem — prawdopodobnie za pośrednictwem uczniów, którzy podłapali je od stacjonujących w pobliżu żołnierzy².

Co ciekawe, sam Bletchley Park — siedziba brytyjskich kryptologów łamiących niemieckie szyfry — rekrutował specjalistów między innymi na podstawie konkursów rozwiązywania krzyżówek².

Od papieru do ekranu

Przełom nastąpił w latach 90., gdy New York Times udostępnił swoje krzyżówki online. W 2007 roku pojawiła się dedykowana aplikacja mobilna. To był początek nowej ery — krzyżówka przestała być jednorazowym doświadczeniem drukowanym na papierze, a stała się codziennym rytuałem na ekranie telefonu, z zegarem, automatycznym sprawdzaniem błędów i możliwością zapisania postępu⁹.

W 2014 roku NYT wprowadził Mini Crossword — szybką, pięciominutową krzyżówkę, idealną na poranny dojazd do pracy. W 2023 roku cała platforma została przemianowana na NYT Games, obejmując obok krzyżówek także Wordle, Spelling Bee i inne gry słowne. Dziś NYT Games ma ponad 10 milionów graczy dziennie i ponad milion płatnych subskrybentów — stając się jednym z głównych źródeł przychodów gazety⁹.

W 2006 roku film dokumentalny Wordplay, opowiadający o fanach krzyżówek New York Timesa — z Billem Clintonem i Jonem Stewartem w rolach entuzjastów — przybliżył świat krzyżówek szerszej publiczności².

W Polsce cyfrowe krzyżówki rozwijają się nieco inaczej. Portale takie jak krzyzowka.net i e-krzyzowki.pl oferują krzyżówki online od lat. Na uwagę zasługuje też (tu chwila autopromocji) krzyzowki.pro — serwis z codzienną, podchwytliwą krzyżówką, dostępną w przeglądarce na telefonie, gdzie liczy się nie rozmiar diagramu, a spryt definicji.

Rekordy i ciekawostki

Na koniec — garść faktów, które mogą się przydać przy rozwiązywaniu krzyżówki o… krzyżówkach.

Najbardziej płodnym twórcą krzyżówek w historii jest Roger Squires z Ironbridge w Anglii. 14 maja 2007 roku opublikował swoją 66 666. krzyżówkę — co odpowiada około dwóm milionom definicji. Squires jest jednym z zaledwie czterech autorów, którzy tworzyli kryptyczne krzyżówki jednocześnie dla The Times, The Daily Telegraph, The Guardian, Financial Times i The Independent².

Squires jest też autorem rekordu najdłuższego słowa użytego w opublikowanej krzyżówce — 58-literowej walijskiej nazwy miejscowości Llanfairpwllgwyngyllgogerychwyrndrobwllllantysiliogogogoch, sprytnie podanej jako anagram².

5 listopada 1996 roku New York Times opublikował krzyżówkę autorstwa Jeremiaha Farrella, w której jedno z haseł brzmiało „Lead story in tomorrow’s newspaper” (główna wiadomość w jutrzejszej gazecie). Rozwiązanie działało zarówno jako CLINTON, jak i BOBDOLE — w zależności od tego, kto wygrał wybory prezydenckie tego dnia².

A jak nazywa się osoba, która rozwiązuje lub układa krzyżówki? Krucywerbalista — termin ukuty w latach 70. XX wieku od łacińskich słów crucis (krzyż) i verbum (słowo)².

Kto gotowy na wyzwanie?

Na Krzyżówki.pro czeka na Ciebie codziennie nowa podchwytliwa krzyżówka

Rozwiąż codzienną krzyżówkę